Αρχαιότητα
Στην αρχαία Ομηρική, δυσχείμερο Δωδώνη λατρευόταν ο ύπατος των Θεών ο Δίας. Το Ιερό δέντρο του Θεού ήταν η Δρυς. Στα δάση των δρυών κατοικούσαν οι Δρυάδες Νύμφες.
Η ιερά Δρυς (φυγός) ήταν το δέντρο του Μαντείου της Δωδώνης από το θρόϊσμα των φύλλων της οποίας οι ασκητικοί Σελλοί έδιναν τους χρησμούς τους.
Στο χωριό μέχρι και τα τελευταία χρόνια υπήρχαν αρκετές βελανιδιές. Η επίσημη ονομασία της βελανιδιάς είναι η λέξη δρυς.
Η ιερά Δρυς (φυγός) ήταν το δέντρο του Μαντείου της Δωδώνης από το θρόϊσμα των φύλλων της οποίας οι ασκητικοί Σελλοί έδιναν τους χρησμούς τους.
Στο χωριό μέχρι και τα τελευταία χρόνια υπήρχαν αρκετές βελανιδιές. Η επίσημη ονομασία της βελανιδιάς είναι η λέξη δρυς.
Σύμφωνα με δημοσιευμένη μελέτη του φιλόλογου Γενικού Επιθεωρητού Μέσης Εκπαίδευσης Απόστολου Παπαθεοδώρου, η ονομασία Δραμεσοί είναι σύνθετη λέξη από το ουσιαστικό δρυς και το επίθετο μέσος και με παρετυμολογία ως Δρυός – μέσος, εννοείται ο οικισμός εν μέσω δρυών.
Ακόμα και η πηγή που τροφοδοτεί με άφθονο νερό το υδραγωγείο του χωριού ονομάζεται Δράμεση.
Αν υπάρχουν πολλές ιστορικές μαρτυρίες και αρχαιολογικά ευρήματα για την Αρχαία Δωδώνη, δεν υπάρχουν στα μετέπειτα χρόνια, καθόλου πληροφορίες για το πώς και πότε άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτοι οικισμοί (χωριά) γύρω απ’ τον αρχαιολογικό χώρο.
Οπωσδήποτε, και η ευρύτερη περιοχή ακολούθησε την τύχη της Δωδώνης. Το απόγειο της ανάπτυξης του Ιερού της Δωδώνης βρίσκεται στο χρονικό διάστημα που αναδεικνύεται βασιλιάς ο δεύτερος εξάδελφος του Μ. Αλεξάνδρου, ο Πύρρος (297-272π.Χ.). Την εποχή αυτή κατασκευάζονται νέοι ναοί και ιδρύονται νέα μνημειακά κτίρια, όπως το Βουλευτήριο, το Πρυτανείο και το Θέατρο (χωρητικότητας 17.000 περίπου θεατών).
Ακόμα και η πηγή που τροφοδοτεί με άφθονο νερό το υδραγωγείο του χωριού ονομάζεται Δράμεση.
Αν υπάρχουν πολλές ιστορικές μαρτυρίες και αρχαιολογικά ευρήματα για την Αρχαία Δωδώνη, δεν υπάρχουν στα μετέπειτα χρόνια, καθόλου πληροφορίες για το πώς και πότε άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτοι οικισμοί (χωριά) γύρω απ’ τον αρχαιολογικό χώρο.
Οπωσδήποτε, και η ευρύτερη περιοχή ακολούθησε την τύχη της Δωδώνης. Το απόγειο της ανάπτυξης του Ιερού της Δωδώνης βρίσκεται στο χρονικό διάστημα που αναδεικνύεται βασιλιάς ο δεύτερος εξάδελφος του Μ. Αλεξάνδρου, ο Πύρρος (297-272π.Χ.). Την εποχή αυτή κατασκευάζονται νέοι ναοί και ιδρύονται νέα μνημειακά κτίρια, όπως το Βουλευτήριο, το Πρυτανείο και το Θέατρο (χωρητικότητας 17.000 περίπου θεατών).
Η επίκουρος καθηγήτρια της Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αμαλία Βλαχοπούλου – Οικονόμου γράφει:[1]
«Στο οικοδομικό πρόγραμμα του Πύρρου πρώτιστη θέση κατέχει η αναβάθμιση του ναού του Δία, ο οποίος αποκτά μνημειακό χαρακτήρα. Πρόκειται για την υλοποίηση της ανεκπλήρωτης επιθυμίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος ως «Ηπειρώτης και των Αιακιδών» (Παυσανίας Ι 9, 8) είχε υποσχεθεί τη διάθεση υπέρογκου ποσού για τον εξωραϊσμό της Δωδώνης».
Και μετά έρχεται η καταστροφή από τις λεγεώνες του Αιμιλίου Παύλου, ο οποίος το 167π.Χ., εκτελώντας απόφαση της Ρωμαϊκής Συγκλήτου, κατέστρεψε τη Δωδώνη μαζί με 70 πόλεις της Ηπείρου και εξανδραπόδισε 150.000 νέους ανθρώπους.
Οι αλλεπάλληλες καταστροφές σήμαναν το τέλος της ιστορίας του ιερού χώρου του Δωδωναίου Δία. Με την πάροδο πολλών ετών, όλα καλύφτηκαν από τις προσχώσεις των ορμητικών χειμάρρων της Ολύτσικας, αλλά και οι σεισμοί συμπλήρωσαν την εξαφάνιση. «Ό,τι, στάθηκε πραγματικότητα, θρύλος και ιστορία έγινε χώμα, λιθοσωρός και σκόνη».
Ο χώρος παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον για την αρχαιολογική σκαπάνη. Ένας χώρος που αξίζει ιδιαίτερα να ασχοληθεί η Αρχαιολογική Υπηρεσία, είναι ο χώρος που βρίσκεται γύρω από τη μικρή εκκλησία της Αγίας Τριάδας, που χτίστηκε στα ερείπια μεγάλου βυζαντινού ναού. Στο χώρο αυτό από παλιότερα οι κάτοικοι του χωριού, γίνονταν άθελά τους αρχαιολόγοι, όταν έσκαβαν να βρουν κεραμίδια για τους φούρνους που έχτιζαν. Εκτός από κεραμίδια έβρισκαν και άλλα αντικείμενα, κυρίως κεραμικά είδη. Υπάρχει και η παράδοση, ότι στη μεγάλη βυζαντινή εκκλησία γίνονταν στέψεις βυζαντινών αυτοκρατόρων. Αν μπορεί να υπάρχει κάποια αλήθεια πίσω απ’ αυτή την παράδοση, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβαίνει στους μεταβυζαντινούς χρόνους και κυρίως στην εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1204-1261) όχι για στέψη, για διέλευση ίσως, κάποιου βυζαντινού αυτοκράτορα.
Την ύπαρξη βυζαντινών ευρημάτων στο χώρο αυτό αποκάλυψαν και μεγάλα σκαπτικά μηχανήματα, που εργάζονταν για τη διάνοιξη της Εγνατίας οδού. Έσκαψαν δειγματοληπτικά σ’ ένα μικρό χώρο και βρέθηκαν μπροστά σε μια μαρμάρινη κολώνα και σε δάπεδο στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες. Έπειτα απ’ αυτό, έγινε μικρή παράκαμψη της χάραξης της οδού, για να μην καταστραφούν οι τυχόν υπάρχουσες αρχαιότητες. Το γεγονός αυτό δικαιώνει περίτρανα τη διαμαρτυρία εξεχουσών προσωπικοτήτων, μεταξύ αυτών και του μεγάλου φιλέλληνα, Δωδωνολάτρη, ιστορικού και αρχαιολόγου Hammond,[1] για τη μη διέλευση της Εγνατίας[2] μέσα απ’ την κοιλάδα της Δωδώνης και κοντά στον αρχαιολογικό χώρο.
Μετά τη βυζαντινή εποχή, η Ήπειρος, από το 1430μ.Χ., γνωρίζει τον πιο βάρβαρο και σκληρό Οθωμανικό ζυγό. Με την άλωση και της Κωνσταντινούπολης (1453μ.Χ.), ολόκληρη η Ελλάδα «πέφτει σε πέσιμο πρωτάκουστο» και γνωρίζει της σκλαβιάς «το χειροπιαστό σκοτάδι». Όμως αντιστέκεται.
Γραπτές όμως μαρτυρίες υπάρχουν για το χωριό μετά από το 1600 μΧ, γιατί υπάρχουν γραπτές «θύμησες» των δασκάλων και μαρτυρίες σε Ιερά βιβλία της Εκκλησίας.
Επί Τουρκοκρατίας το 1661 έγινε η πρώτη επανάσταση από το Διονύσιο τον φιλόσοφο ενάντια στους Τούρκους με κατοίκους της περιοχής Δωδώνης.
«Στο οικοδομικό πρόγραμμα του Πύρρου πρώτιστη θέση κατέχει η αναβάθμιση του ναού του Δία, ο οποίος αποκτά μνημειακό χαρακτήρα. Πρόκειται για την υλοποίηση της ανεκπλήρωτης επιθυμίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος ως «Ηπειρώτης και των Αιακιδών» (Παυσανίας Ι 9, 8) είχε υποσχεθεί τη διάθεση υπέρογκου ποσού για τον εξωραϊσμό της Δωδώνης».
Και μετά έρχεται η καταστροφή από τις λεγεώνες του Αιμιλίου Παύλου, ο οποίος το 167π.Χ., εκτελώντας απόφαση της Ρωμαϊκής Συγκλήτου, κατέστρεψε τη Δωδώνη μαζί με 70 πόλεις της Ηπείρου και εξανδραπόδισε 150.000 νέους ανθρώπους.
Οι αλλεπάλληλες καταστροφές σήμαναν το τέλος της ιστορίας του ιερού χώρου του Δωδωναίου Δία. Με την πάροδο πολλών ετών, όλα καλύφτηκαν από τις προσχώσεις των ορμητικών χειμάρρων της Ολύτσικας, αλλά και οι σεισμοί συμπλήρωσαν την εξαφάνιση. «Ό,τι, στάθηκε πραγματικότητα, θρύλος και ιστορία έγινε χώμα, λιθοσωρός και σκόνη».
Ο χώρος παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον για την αρχαιολογική σκαπάνη. Ένας χώρος που αξίζει ιδιαίτερα να ασχοληθεί η Αρχαιολογική Υπηρεσία, είναι ο χώρος που βρίσκεται γύρω από τη μικρή εκκλησία της Αγίας Τριάδας, που χτίστηκε στα ερείπια μεγάλου βυζαντινού ναού. Στο χώρο αυτό από παλιότερα οι κάτοικοι του χωριού, γίνονταν άθελά τους αρχαιολόγοι, όταν έσκαβαν να βρουν κεραμίδια για τους φούρνους που έχτιζαν. Εκτός από κεραμίδια έβρισκαν και άλλα αντικείμενα, κυρίως κεραμικά είδη. Υπάρχει και η παράδοση, ότι στη μεγάλη βυζαντινή εκκλησία γίνονταν στέψεις βυζαντινών αυτοκρατόρων. Αν μπορεί να υπάρχει κάποια αλήθεια πίσω απ’ αυτή την παράδοση, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβαίνει στους μεταβυζαντινούς χρόνους και κυρίως στην εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1204-1261) όχι για στέψη, για διέλευση ίσως, κάποιου βυζαντινού αυτοκράτορα.
Την ύπαρξη βυζαντινών ευρημάτων στο χώρο αυτό αποκάλυψαν και μεγάλα σκαπτικά μηχανήματα, που εργάζονταν για τη διάνοιξη της Εγνατίας οδού. Έσκαψαν δειγματοληπτικά σ’ ένα μικρό χώρο και βρέθηκαν μπροστά σε μια μαρμάρινη κολώνα και σε δάπεδο στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες. Έπειτα απ’ αυτό, έγινε μικρή παράκαμψη της χάραξης της οδού, για να μην καταστραφούν οι τυχόν υπάρχουσες αρχαιότητες. Το γεγονός αυτό δικαιώνει περίτρανα τη διαμαρτυρία εξεχουσών προσωπικοτήτων, μεταξύ αυτών και του μεγάλου φιλέλληνα, Δωδωνολάτρη, ιστορικού και αρχαιολόγου Hammond,[1] για τη μη διέλευση της Εγνατίας[2] μέσα απ’ την κοιλάδα της Δωδώνης και κοντά στον αρχαιολογικό χώρο.
Μετά τη βυζαντινή εποχή, η Ήπειρος, από το 1430μ.Χ., γνωρίζει τον πιο βάρβαρο και σκληρό Οθωμανικό ζυγό. Με την άλωση και της Κωνσταντινούπολης (1453μ.Χ.), ολόκληρη η Ελλάδα «πέφτει σε πέσιμο πρωτάκουστο» και γνωρίζει της σκλαβιάς «το χειροπιαστό σκοτάδι». Όμως αντιστέκεται.
Γραπτές όμως μαρτυρίες υπάρχουν για το χωριό μετά από το 1600 μΧ, γιατί υπάρχουν γραπτές «θύμησες» των δασκάλων και μαρτυρίες σε Ιερά βιβλία της Εκκλησίας.
Επί Τουρκοκρατίας το 1661 έγινε η πρώτη επανάσταση από το Διονύσιο τον φιλόσοφο ενάντια στους Τούρκους με κατοίκους της περιοχής Δωδώνης.
Η επανάσταση του 1611 εναντίον των Τούρκων από τον Διονύσιο Φιλόσοφο (Σκυλόσοφο)
Για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού η Ήπειρος πρωτοστατεί με διάφορα επαναστατικά κινήματα. Το πρώτο επαναστατικό κί- νημα εκδηλώθηκε το 1611 απ’ το Δεσπότη Διονύσιο, που οι φίλοι του τον αποκαλούσαν για τις πολλές σπουδές (φιλολογία, φιλο- σοφία, ιατρική, φυσική) στην Ιταλία, Φιλόσοφο, και οι εχθροί του Σκυλόσοφο.
Από νέος εμόνασε στο μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου στο Διχούνι Παραμυθιάς. Αργότερα, μετά τις σπουδές του, πήγε στην Κωνσταντινούπολη, υπηρέτησε στο Πατριαρχείο ως πρωτοσύγγελος και εκλέχτηκε το 1592 μητροπολίτης Λαρίσης και Τρικάλων.
Δραστήριος ιεράρχης αλλά και φλογερός πατριώτης. Δεν περιορίζεται μόνο στα ιερατικά του καθήκοντα, ενδιαφέρεται για την εθνική απελευθέρωση. Επισκέπτεται τη Δύση (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία) και λαμβάνει απ’ τους Ευρωπαίους υποσχέσεις για βοήθεια.
Επιστρέφει στο Διχούνι, συγκεντρώνει περί τους 800 χωρικούς61 από τις περιοχές του Σουλίου και της Δωδώνης και τη νύχτα της 10ης προς την 11ην Σεπτεμβρίου του 1611 μπαίνει αιφνιδιαστικά στα Γιάννινα, εξουδετερώνει τη φρουρά και καίει το διοικητήριο του Οσμάν πασά, που βρισκόταν στην Καλούτσιανη.
Οι χωρικοί οπλισμένοι με ακόντια, τόξα, ρόπαλα και γεωργικά εργαλεία, όταν μπήκαν στα Γιάννινα έψαλλαν εκτός από το «Κύριε ελέησον» και τους εξής στίχους:
«Χαράτζι, χαρατζόπουλον και αναζούλι αναζουλόπουλον»Με τους στίχους αυτούς ειρωνεύονταν τους φόρους που είχε επιβάλλει η Τουρκική κυβέρνηση.
Την επομένη οι Τούρκοι ανασυντάσσονται, διαλύουν εύκολα τους επαναστάτες, συλλαμβάνουν με προδοσία, σε μια σπηλιά του Κάστρου, το Διονύσιο και τον γδέρνουν ζωντανό. Μετά από το αποτυχημένο κίνημα, οι Τούρκοι προχώρησαν σε αντίποινα και ο λαός εκδήλωσε τα παράπονά του για το μαρτυρικό δεσπότη με το δημοτικό τραγούδι:
Δεσπότη μου, τι σήκωσες τον κόσμο στο σεφέρι
και ρήμαξαν τα Γιάννενα και ρήμαξεν ο τόπος;
Μείναν τα σπίτια αδειανά, γεμίσαν τα χαντάκια
κι ο Τούρκος δεν απόσωσε να κόβει και να καίει.
Εδώ αρπάζουν κόρακες κι εκεί οι Γιαουντήδες.
Δεν έχ’ η μάνα πια παιδιά και τα παιδιά γονέους.
Κι εσένα το τομάρι σου το στείλανε στην Πόλη
να τρών’ οι κότες πίτουρα, να νταβουλάν οι γύφτοι,
για να ξυπνάει η Τουρκιά να κάνει ραμαζάνι»
Από νέος εμόνασε στο μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου στο Διχούνι Παραμυθιάς. Αργότερα, μετά τις σπουδές του, πήγε στην Κωνσταντινούπολη, υπηρέτησε στο Πατριαρχείο ως πρωτοσύγγελος και εκλέχτηκε το 1592 μητροπολίτης Λαρίσης και Τρικάλων.
Δραστήριος ιεράρχης αλλά και φλογερός πατριώτης. Δεν περιορίζεται μόνο στα ιερατικά του καθήκοντα, ενδιαφέρεται για την εθνική απελευθέρωση. Επισκέπτεται τη Δύση (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία) και λαμβάνει απ’ τους Ευρωπαίους υποσχέσεις για βοήθεια.
Επιστρέφει στο Διχούνι, συγκεντρώνει περί τους 800 χωρικούς61 από τις περιοχές του Σουλίου και της Δωδώνης και τη νύχτα της 10ης προς την 11ην Σεπτεμβρίου του 1611 μπαίνει αιφνιδιαστικά στα Γιάννινα, εξουδετερώνει τη φρουρά και καίει το διοικητήριο του Οσμάν πασά, που βρισκόταν στην Καλούτσιανη.
Οι χωρικοί οπλισμένοι με ακόντια, τόξα, ρόπαλα και γεωργικά εργαλεία, όταν μπήκαν στα Γιάννινα έψαλλαν εκτός από το «Κύριε ελέησον» και τους εξής στίχους:
«Χαράτζι, χαρατζόπουλον και αναζούλι αναζουλόπουλον»Με τους στίχους αυτούς ειρωνεύονταν τους φόρους που είχε επιβάλλει η Τουρκική κυβέρνηση.
Την επομένη οι Τούρκοι ανασυντάσσονται, διαλύουν εύκολα τους επαναστάτες, συλλαμβάνουν με προδοσία, σε μια σπηλιά του Κάστρου, το Διονύσιο και τον γδέρνουν ζωντανό. Μετά από το αποτυχημένο κίνημα, οι Τούρκοι προχώρησαν σε αντίποινα και ο λαός εκδήλωσε τα παράπονά του για το μαρτυρικό δεσπότη με το δημοτικό τραγούδι:
Δεσπότη μου, τι σήκωσες τον κόσμο στο σεφέρι
και ρήμαξαν τα Γιάννενα και ρήμαξεν ο τόπος;
Μείναν τα σπίτια αδειανά, γεμίσαν τα χαντάκια
κι ο Τούρκος δεν απόσωσε να κόβει και να καίει.
Εδώ αρπάζουν κόρακες κι εκεί οι Γιαουντήδες.
Δεν έχ’ η μάνα πια παιδιά και τα παιδιά γονέους.
Κι εσένα το τομάρι σου το στείλανε στην Πόλη
να τρών’ οι κότες πίτουρα, να νταβουλάν οι γύφτοι,
για να ξυπνάει η Τουρκιά να κάνει ραμαζάνι»
Η μάχη των Δραμεσών
Στον μεγάλο χώρο έξω από την εκκλησία της Παναγίας έγινε στις 22 Ιουλίου 1821 η νικηφόρα μάχη του Μάρκου Μπότσαρι εναντίον των Τούρκων.
Αναφέρεται ως μάχη των Δραμεσών στην Ιστορία της Εκδοτικής Εταιρείας Αθηνών
Αμέσως μετά τη νικηφόρα νέα μάχη, ο Μάρκος Μπότσαρης με τους μαχητές Σουλιώτες, συγκεντρώθηκαν στον χώρο όπου σήμερα βρίσκεται η οικία της Οικογενείας Μπέλλου.
Χάρη στην ιδιοφυϊα και τη στρατηγική ικανότητα του Μάρκου Μπότσαρη οι Τούρκοι έπαθαν μεγάλη πανωλεθρία με πολλές απώλειες, για αυτό αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν και να επιστρέψουν στα Γιάννινα.
Οι απώλειες των Σουλιωτών ήταν μόνο 5 άντρες.
Για τη νίκη του ο Μάρκος έκανε το σταυρό του και ευχαρίστησε το Θεό.
Στο χώρο συγκεντρώθηκαν πολλοί Δραμεσίτες να θαυμάσουν τους Σουλιώτες και τον Μάρκο Μπότσαρη.
Κοντά στην Εκκλησία υπήρχαν οι τάφοι των Σουλιωτών που έπεσαν στη μάχη.
Το χωριό αποτίοντας φόρο τιμής και με πρωτοβουλία του Δραμεσίτη Δημάρχου Δωδώνη Γεωργίου Παπαδιαμάντη ανέγειρε περικαλέστατο μνημείο. Κάθε χρόνο στις 22 Μαϊου με πρωτοβουλία της Κοινότητας γιορτάζεται η επέτειος της μάχης του Μάρκου Μπότσαρη.
Αναφέρεται ως μάχη των Δραμεσών στην Ιστορία της Εκδοτικής Εταιρείας Αθηνών
Αμέσως μετά τη νικηφόρα νέα μάχη, ο Μάρκος Μπότσαρης με τους μαχητές Σουλιώτες, συγκεντρώθηκαν στον χώρο όπου σήμερα βρίσκεται η οικία της Οικογενείας Μπέλλου.
Χάρη στην ιδιοφυϊα και τη στρατηγική ικανότητα του Μάρκου Μπότσαρη οι Τούρκοι έπαθαν μεγάλη πανωλεθρία με πολλές απώλειες, για αυτό αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν και να επιστρέψουν στα Γιάννινα.
Οι απώλειες των Σουλιωτών ήταν μόνο 5 άντρες.
Για τη νίκη του ο Μάρκος έκανε το σταυρό του και ευχαρίστησε το Θεό.
Στο χώρο συγκεντρώθηκαν πολλοί Δραμεσίτες να θαυμάσουν τους Σουλιώτες και τον Μάρκο Μπότσαρη.
Κοντά στην Εκκλησία υπήρχαν οι τάφοι των Σουλιωτών που έπεσαν στη μάχη.
Το χωριό αποτίοντας φόρο τιμής και με πρωτοβουλία του Δραμεσίτη Δημάρχου Δωδώνη Γεωργίου Παπαδιαμάντη ανέγειρε περικαλέστατο μνημείο. Κάθε χρόνο στις 22 Μαϊου με πρωτοβουλία της Κοινότητας γιορτάζεται η επέτειος της μάχης του Μάρκου Μπότσαρη.
Ηπειρωτική Εταιρεία
Η ίδρυση της «Ηπειρωτικής Εταιρείας» στα πρότυπα της γνωστής «Φιλικής Εταιρείας» που έδρασε για να επαναστατήσει ο υπόδουλος ελληνισμός κατά των Οθωμανών, είχε ως απώτερο σκοπό τη συνέχιση του αγώνα με την περεταίρω εξάπλωσή του σε περιοχές οι οποίες δεν είχαν ακόμη ελευθερωθεί και στέναζαν υπό τον τουρκικό ζυγό. Έτσι λίγα χρόνια πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους, ιδρύθηκε στην Αθήνα την 25η Μαρτίου του 1906 από επιφανείς Ηπειρώτες η «Ηπειρωτική Εταιρεία», γνωστή κυρίως ως «Ηπειρωτικό Κομιτάτο», που έπαιξε βαρυσήμαντο ρόλο στην περιοχή της Ηπείρου κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας. Εξάλλου, η είδηση του θανάτου του Παύλου Μελά το 1904 στη Στάτιστα της Καστοριάς είχε προκαλέσει ιδιαίτερη συγκίνηση στους Ηπειρώτες, καθώς η οικογένειά του καταγόταν από την Ήπειρο και ανέκαθεν συνέδραμε με κοινωφελή έργα και προσφορές στην περιοχή των Ιωαννίνων, του Πωγωνίου, της Δερόπολης, του Αργυροκάστρου, της Χιμάρας κ.α.
Ιθύνων νους και ψυχή της όλης δράσης του «Ηπειρωτικού Κομιτάτου» ήταν ο Χιμαραίος Υπομοίραρχος της Χωροφυλακής Σπύρος Σπυρομήλιος, ο οποίος είχε ήδη αναπτύξει σημαντική δράση στη Μακεδονία, κυρίως εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων στην περιοχή του Βερμίου.
Όμως, πρώτος Πρόεδρος του «Ηπειρωτικού Κομιτάτου» αναδείχτηκε ο Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού Παναγιώτης Δαγκλής, ο οποίος ήταν απόγονος οπλαρχηγών του 1821 από το Σούλι, και καθώς ήταν ιδιαιτέρως αγαπητός στο στράτευμα και διατηρούσε άριστες σχέσεις με τη βασιλική οικογένεια, θεωρήθηκε ο πλέον κατάλληλος γι’ αυτό το εγχείρημα.
Ακόμη, την ιδρυτική ομάδα πλαισίωναν διαπρεπείς Ηπειρώτες αξιωματικοί: ο Ταγματάρχης Μηχανικού Χρήστος Μαλάμος, ο Υπολοχαγός Οικονομικού Χρήστος Χρόνης, ο Ανθυπίλαρχος Βασίλης Μελάς και ο Ανθυποπλοίαρχος Χαρίλαος Λιάμπεης.
Στο Ηπειρωτικό Κομιτάτο (ένοπλο σώμα), συμμετείχαν ως επικεφαλείς οι Πουτέτσης και Κρομμύδας που η παράδοση τους θέλει να κατάγονται από την Βελτσίστα (Κληματιά). Ο Ιωάννης Πουτέτσης καταγόταν απ’ το Αρ-γυρόκαστρο και διέμενε στη Δραγουμή και ο Σπύρος Κρομμύδας από την Ιερομνήμη (Κριτσούνιστα – Πωγωνίου).
Έδρασαν με τα αντάρτικα σώματα που οργάνωσαν, ο Πουτέτσης ως αρχηγός και ο Κρομμύδας ως υπαρχηγός, σε πολλές περιοχές της Ηπείρου (Κατσανοχώρια, Δωδωνοχώρια, Κούρεντα, Πωγώνι).
Ιθύνων νους και ψυχή της όλης δράσης του «Ηπειρωτικού Κομιτάτου» ήταν ο Χιμαραίος Υπομοίραρχος της Χωροφυλακής Σπύρος Σπυρομήλιος, ο οποίος είχε ήδη αναπτύξει σημαντική δράση στη Μακεδονία, κυρίως εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων στην περιοχή του Βερμίου.
Όμως, πρώτος Πρόεδρος του «Ηπειρωτικού Κομιτάτου» αναδείχτηκε ο Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού Παναγιώτης Δαγκλής, ο οποίος ήταν απόγονος οπλαρχηγών του 1821 από το Σούλι, και καθώς ήταν ιδιαιτέρως αγαπητός στο στράτευμα και διατηρούσε άριστες σχέσεις με τη βασιλική οικογένεια, θεωρήθηκε ο πλέον κατάλληλος γι’ αυτό το εγχείρημα.
Ακόμη, την ιδρυτική ομάδα πλαισίωναν διαπρεπείς Ηπειρώτες αξιωματικοί: ο Ταγματάρχης Μηχανικού Χρήστος Μαλάμος, ο Υπολοχαγός Οικονομικού Χρήστος Χρόνης, ο Ανθυπίλαρχος Βασίλης Μελάς και ο Ανθυποπλοίαρχος Χαρίλαος Λιάμπεης.
Στο Ηπειρωτικό Κομιτάτο (ένοπλο σώμα), συμμετείχαν ως επικεφαλείς οι Πουτέτσης και Κρομμύδας που η παράδοση τους θέλει να κατάγονται από την Βελτσίστα (Κληματιά). Ο Ιωάννης Πουτέτσης καταγόταν απ’ το Αρ-γυρόκαστρο και διέμενε στη Δραγουμή και ο Σπύρος Κρομμύδας από την Ιερομνήμη (Κριτσούνιστα – Πωγωνίου).
Έδρασαν με τα αντάρτικα σώματα που οργάνωσαν, ο Πουτέτσης ως αρχηγός και ο Κρομμύδας ως υπαρχηγός, σε πολλές περιοχές της Ηπείρου (Κατσανοχώρια, Δωδωνοχώρια, Κούρεντα, Πωγώνι).
Όσοι μετείχαν στον ένοπλο αγώνα ήσαν καταχωρημένοι σε καταστάσεις για να γνωρίζουν οι οπλαρχηγοί από ποια χωριά καταγόταν ο κάθε ένας. Μεταξύ αυτών που ήταν καταχωρημένοι ήταν και από τους Δραμεσούς ο γιός του Ιερέα Νικολάου Παπαδόπουλου, Χρήστος Παπαδόπουλος. Δυστυχώς, οι καταστάσεις αυτές έπεσαν στα χέρια των Τούρκων. Έπειτα από αυτό οι αρχηγοί ειδοποίησαν όλους τους καταχωρημένους να φύγουν από την Ήπειρο για να μη συλληφθούν από τους Τούρκους. Ο Χρήστος Παπαδόπουλος ως γιός Ιερέα έφυγε και πήγε στην Κωνσταντινούπολη και υπηρέτησε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Επανήλθε στο χωριό μετά την απελευθέρωση (απεικονίζεται στην παρακάτω φωτογραφία με στρατιωτική στολή).
Απελευθέρωση Ιωαννίνων - Τα πήραμε τα Γιάννενα
ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 1912- ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Νέοι αγώνες των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων να απελευθερώσουν τα Γιάννινα.
Στην πολιορκία για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων τον τομέα του όρους Δρίσκου κάλυπτε λόχος γαριβαλδινών στρατιωτών, στο οποίο μετείχε εθελοντής ο ήρωας πατριδολάτρης ποιητής Λορέντζος Μαβίλης 52 ετών. Την 28.11.1912 πολεμώντας στην πρώτη γραμμή τραυματίστηκε και λίγο πριν πεθάνει είπε τα λόγια μεγαλείου ψυχής και μεγάλης αγάπης προς την πατρίδα "Ολα τα καλά. πατρίδα μου τα περίμενα από εσένα, αλλά την μεγάλη τιμή να πεθάνω για σένα δεν την περίμενα".
Στο Σώμα των Γαριβαλδινών μετείχαν εθελοντικά και Ηπειρώτες αγωνιστές.
Ο Απόστολος Παπαθεοδώρου Δραμεσίτης ερευνητής ερευνώντας τα αρχεία των αγνωνιστών εθελοντών Ηπειρωτών βρήκε στις ονομαστικές καταστάσεις και δύο εθελοντές Δραμεσίτες αγωνιστές, τον Κωνσταντίνο Τάτση και τον Γεώργιο Γκαραμέτση (Γάκη Παπαθωμά}.
Νέοι αγώνες των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων να απελευθερώσουν τα Γιάννινα.
Στην πολιορκία για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων τον τομέα του όρους Δρίσκου κάλυπτε λόχος γαριβαλδινών στρατιωτών, στο οποίο μετείχε εθελοντής ο ήρωας πατριδολάτρης ποιητής Λορέντζος Μαβίλης 52 ετών. Την 28.11.1912 πολεμώντας στην πρώτη γραμμή τραυματίστηκε και λίγο πριν πεθάνει είπε τα λόγια μεγαλείου ψυχής και μεγάλης αγάπης προς την πατρίδα "Ολα τα καλά. πατρίδα μου τα περίμενα από εσένα, αλλά την μεγάλη τιμή να πεθάνω για σένα δεν την περίμενα".
Στο Σώμα των Γαριβαλδινών μετείχαν εθελοντικά και Ηπειρώτες αγωνιστές.
Ο Απόστολος Παπαθεοδώρου Δραμεσίτης ερευνητής ερευνώντας τα αρχεία των αγνωνιστών εθελοντών Ηπειρωτών βρήκε στις ονομαστικές καταστάσεις και δύο εθελοντές Δραμεσίτες αγωνιστές, τον Κωνσταντίνο Τάτση και τον Γεώργιο Γκαραμέτση (Γάκη Παπαθωμά}.
Ο Λορέντζος Μαβίλης πληγωμένος θανάσιμα
Μνημείο Λορέντζου Μαβίλη στο Δρίσκο
Είσοδος του Βασιλέα Κωνσταντίνου στα Ιωάννινα
Τα πήραμε τα Γιάννινα
Τα πήραμε τα Γιάννενα, μάτια πολλά το λένε
μάτια πολλά το λένε όπου γελούν και κλαίνε
Το λέν' τα πουλιά των Γρεβενών κι αηδόνια του Μετσόβου
που τα σκιαζαν η παγωνιά κι η ανατριχίλα φόβου.
Το λέν οι χτύποι κι οι βροντές το λεν και οι καμπάνες
το λεν και οι χαρούμενες και οι μαυροφορεμένες μάνες
Το λεν και οι Γιαννιώτισες που ζούσαν χρόνια βόγγου.
Το λένε κι οι Σουλιώτισσες κι οι βράχοι του Ζαλόγγου
Τα πήραμε βροντοφωνεί το κάθε παλληκάρι,
Τα πήραμε τους απαντά του θρόνου το καμάρι.
Σκορπίστε τα τραγούδια σας στο δροσερό αγέρι
να νανουρίσουνε γλυκά του θρόνου το αστέρι.
Στην περιοχή της Δωδώνης (τομέας Ολύτσικας) το 1912 και το 1913 και ιδιαίτερα στην περιοχή του χωριού μας πολέμησε νέος γόνος της Οικογένειας Μπότσαρη, ο στρατηγός Νότης Μπότσαρης.
Μετά την απελευθέρωση, ο Στρατηγός έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την περιοχή και ειδικότερα για το χωριό μας. Στις παρυφές του χωριού ρέει ο ποταμός Δώδων από το λεκανοπέδιο της Δωδώνης και της Ολύτσικας, ο οποίος ήταν αδιάβατος και οι κάτοικοι δεν μπορούσαν να τον διασχίσουν για να πάνε στις περιουσίες τους. Το πρόβλημα το γνώριζε ο στρατηγός και για αυτό κάλεσε με δικές του δαπάνες από τους Χουλιαράδες τον Πάνο Κύρκο ειδικό γεφυροποιό (κιοπρουλή) και κατασκευάσθηκε ένα παραδοσιακό γιοφύρι που διατηρείται μέχρι και σήμερα, το οποίο απεικονίζεται στην παρακάτω φωτογραφία.
Τα πήραμε τα Γιάννενα, μάτια πολλά το λένε
μάτια πολλά το λένε όπου γελούν και κλαίνε
Το λέν' τα πουλιά των Γρεβενών κι αηδόνια του Μετσόβου
που τα σκιαζαν η παγωνιά κι η ανατριχίλα φόβου.
Το λέν οι χτύποι κι οι βροντές το λεν και οι καμπάνες
το λεν και οι χαρούμενες και οι μαυροφορεμένες μάνες
Το λεν και οι Γιαννιώτισες που ζούσαν χρόνια βόγγου.
Το λένε κι οι Σουλιώτισσες κι οι βράχοι του Ζαλόγγου
Τα πήραμε βροντοφωνεί το κάθε παλληκάρι,
Τα πήραμε τους απαντά του θρόνου το καμάρι.
Σκορπίστε τα τραγούδια σας στο δροσερό αγέρι
να νανουρίσουνε γλυκά του θρόνου το αστέρι.
Στην περιοχή της Δωδώνης (τομέας Ολύτσικας) το 1912 και το 1913 και ιδιαίτερα στην περιοχή του χωριού μας πολέμησε νέος γόνος της Οικογένειας Μπότσαρη, ο στρατηγός Νότης Μπότσαρης.
Μετά την απελευθέρωση, ο Στρατηγός έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την περιοχή και ειδικότερα για το χωριό μας. Στις παρυφές του χωριού ρέει ο ποταμός Δώδων από το λεκανοπέδιο της Δωδώνης και της Ολύτσικας, ο οποίος ήταν αδιάβατος και οι κάτοικοι δεν μπορούσαν να τον διασχίσουν για να πάνε στις περιουσίες τους. Το πρόβλημα το γνώριζε ο στρατηγός και για αυτό κάλεσε με δικές του δαπάνες από τους Χουλιαράδες τον Πάνο Κύρκο ειδικό γεφυροποιό (κιοπρουλή) και κατασκευάσθηκε ένα παραδοσιακό γιοφύρι που διατηρείται μέχρι και σήμερα, το οποίο απεικονίζεται στην παρακάτω φωτογραφία.
ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ
Στον πόλεμο στη Μικρά Ασία πέντε ηρωϊκά παιδιά έπεσαν ηρωϊκά μαχόμενα.
Η Κοινότητα σεμνύνεται για τη θυσία των παιδιών της και για αυτό έστησε περικαλλέστατο μαρμάρινο ηρώο στην πλατεία του χωριού αναγράφονται τα ονόματά τους.
1. Υπολοχαγός Βασίλειος Παπαδόπουλος
2. Υπολοχαγός Αναστάσιος Τσόκης
3. Λοχίας Ιωάννης Παππάς
4.Στρατιώτης Αναστάσιος Γκόγκος
5.Στρατιώτης Γεώργιος Γκόγκος
Η Κοινότητα σεμνύνεται για τη θυσία των παιδιών της και για αυτό έστησε περικαλλέστατο μαρμάρινο ηρώο στην πλατεία του χωριού αναγράφονται τα ονόματά τους.
1. Υπολοχαγός Βασίλειος Παπαδόπουλος
2. Υπολοχαγός Αναστάσιος Τσόκης
3. Λοχίας Ιωάννης Παππάς
4.Στρατιώτης Αναστάσιος Γκόγκος
5.Στρατιώτης Γεώργιος Γκόγκος
ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1940
Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 έγινε γενική επιστράτευση και επιστρατεύτηκαν πολλοί νέοι του χωριού μας. Έφυγαν με τραγούδια και με τα όργανα. Αποχαιρετούσαν τους συγγενείς τους με υψηλό φρόνημα.
Όταν έφτασαν στα Γιάννενα, πριν να φύγουν για το μέτωπο έβγαλαν μία αναμνηστική φωτογραφία μπροστά στο Ηρώο Ιωαννίνων
Όταν έφτασαν στα Γιάννενα, πριν να φύγουν για το μέτωπο έβγαλαν μία αναμνηστική φωτογραφία μπροστά στο Ηρώο Ιωαννίνων
Στον πόλεμο του 1940 έδωσε τη ζωή του ο Βασίλειος Κων. Σουμαλάς, του οποίου το όνομα επίσης αναγράφεται στο Ηρώο.
Παιδιά της Ελλάδος Παιδιά - Σοφία Βέμπο
Μεσ' τους δρόμους τριγυρνάνε
οι μανάδες και κοιτάνε
ν' αντικρίσουνε,
τα παιδιά τους π' ορκιστήκαν
στο σταθμό όταν χωριστήκαν
να νικήσουνε.
Μα για 'κείνους που 'χουν φύγει
και η δόξα τους τυλίγει,
ας χαιρόμαστε,
και ποτέ καμιά ας μη κλάψει,
κάθε πόνο της ας κάψει,
κι ας ευχόμαστε:
Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά,
που σκληρά πολεμάτε πάνω στα βουνά,
παιδιά στη γλυκιά Παναγιά
προσευχόμαστε όλες να 'ρθετε ξανά.
Λέω σ' όσες αγαπούνε
και για κάποιον ξενυχτούνε
και στενάζουνε,
πως η πίκρα κι η τρεμούλα
σε μια τίμια Ελληνοπούλα,
δεν ταιριάζουνε.
Ελληνίδες του Ζαλόγγου
και της πόλης και του λόγγου
και Πλακιώτισσες,
όσο κι αν πικρά πονούμε
υπερήφανα ας πούμε
σαν Σουλιώτισσες.
Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά,
που σκληρά πολεμάτε πάνω στα βουνά,
παιδιά στη γλυκιά Παναγιά
προσευχόμαστε όλες να 'ρθετε ξανά.
Με της νίκης τα κλαδιά,
σας προσμένουμε παιδιά
οι μανάδες και κοιτάνε
ν' αντικρίσουνε,
τα παιδιά τους π' ορκιστήκαν
στο σταθμό όταν χωριστήκαν
να νικήσουνε.
Μα για 'κείνους που 'χουν φύγει
και η δόξα τους τυλίγει,
ας χαιρόμαστε,
και ποτέ καμιά ας μη κλάψει,
κάθε πόνο της ας κάψει,
κι ας ευχόμαστε:
Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά,
που σκληρά πολεμάτε πάνω στα βουνά,
παιδιά στη γλυκιά Παναγιά
προσευχόμαστε όλες να 'ρθετε ξανά.
Λέω σ' όσες αγαπούνε
και για κάποιον ξενυχτούνε
και στενάζουνε,
πως η πίκρα κι η τρεμούλα
σε μια τίμια Ελληνοπούλα,
δεν ταιριάζουνε.
Ελληνίδες του Ζαλόγγου
και της πόλης και του λόγγου
και Πλακιώτισσες,
όσο κι αν πικρά πονούμε
υπερήφανα ας πούμε
σαν Σουλιώτισσες.
Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά,
που σκληρά πολεμάτε πάνω στα βουνά,
παιδιά στη γλυκιά Παναγιά
προσευχόμαστε όλες να 'ρθετε ξανά.
Με της νίκης τα κλαδιά,
σας προσμένουμε παιδιά
ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
Περήφανοι οι κάτοικοι, σε όλους τους αγώνες του Έθνους στρατεύτηκαν και πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους τόσο στους πολέμους όσο και στην Εθνική Αντίσταση ενάντια στον ξένο κατακτητή.
Άλλοι κάτοικοι εντάχθηκαν στο ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) του στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα και άλλοι εντάχθηκαν στο Ε.Α.Μ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) του Άρη Βελουχιώτη με όραμα την ελευθερία. Το ίδιο έκαναν και οι κάτοικοι του χωριού μας. Ειδικότερα στον ΕΔΕΣ του στρατηγού Ζέρβα μετείχε στην ηγετική ομάδα ο συνταγματάρχης Δραμεσίτης Γεώργιος Νάσης, γιός του Αλέξης Νάσης.
Ο στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας έδρασε κυρίως στην Ήπειρο. Ανταρτικές ομάδες του ΕΔΕΣ πολέμησαν πάνω από την Παραμυθιά στο χωριό Πόποβο (σημερινή ονομασία Αγία Κυριακή) εναντίον των Γερμανών οι οποίοι είχαν και τη σύμπραξη των Αλβανών Τσάμηδων. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκαν 5 Γερμανοί στρατιώτες. Σύμφωνα με την απόφαση των Γερμανών για κάθε σκοτωμένο Γερμανό θα εκτελούνταν 10 Έλληνες από τον άμαχο πληθυσμό. Από τους κατοίκους της Παραμυθιάς, οι Γερμανοί συγκέντρωσαν στο Σχολείο 50 άτομα από τους έγκριτους πολίτες της πόλης (ιερέας, γυμνασιάρχης, καθηγητές, δάσκαλοι, υπάλληλοι, έμποροι, καταστηματάρχες). Το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου 1943 στη θέση Πουρνάρι εκτελέστηκαν αυτοί οι πολίτες. Τη θηριωδία αυτή των Γερμανών γνώρισαν και οι Δραμεσοί. Το 1943 εκτελέστηκε η 18 χρονη Θεοδώρα Κύρκου Κύργιου. Στον τόπο που εκτελέστηκε υπάρχει μαρμάρινη πλάκα για να θυμίζει ότι στον Ιερό τόπο της Ελλάδας, τον πολιτισμένο και ιστορικό κάποτε πέρασαν οι βάρβαροι και απολίτιστοι Ούννοι.
Οι Αλβανοί Τσάμηδες συνεργαζόμενοι με τους Γερμανούς λεηλατούσαν τον ελληνικό πληθυσμό της Θεσπρωτίας.
Τα ξημερώματα της 27ης Ιουνίου 1944 οι αντάρτες του Ζέρβα με σκληρή μάχη που έγινε στο χωριό Μενίνα (σήμερα Νεράϊδα) κυριεύουν την Παραμυθιά και καταδιώκουν τους Γερμανούς και τους Τουρκοτσάμηδες. Η Παραμυθιά γίνεται με αυτόν τον τρόπο η πρώτη ελεύθερη πόλη της Ελλάδος στα χρόνια της Γερμανοϊταλικής κατοχής.
Άλλοι κάτοικοι εντάχθηκαν στο ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) του στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα και άλλοι εντάχθηκαν στο Ε.Α.Μ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) του Άρη Βελουχιώτη με όραμα την ελευθερία. Το ίδιο έκαναν και οι κάτοικοι του χωριού μας. Ειδικότερα στον ΕΔΕΣ του στρατηγού Ζέρβα μετείχε στην ηγετική ομάδα ο συνταγματάρχης Δραμεσίτης Γεώργιος Νάσης, γιός του Αλέξης Νάσης.
Ο στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας έδρασε κυρίως στην Ήπειρο. Ανταρτικές ομάδες του ΕΔΕΣ πολέμησαν πάνω από την Παραμυθιά στο χωριό Πόποβο (σημερινή ονομασία Αγία Κυριακή) εναντίον των Γερμανών οι οποίοι είχαν και τη σύμπραξη των Αλβανών Τσάμηδων. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκαν 5 Γερμανοί στρατιώτες. Σύμφωνα με την απόφαση των Γερμανών για κάθε σκοτωμένο Γερμανό θα εκτελούνταν 10 Έλληνες από τον άμαχο πληθυσμό. Από τους κατοίκους της Παραμυθιάς, οι Γερμανοί συγκέντρωσαν στο Σχολείο 50 άτομα από τους έγκριτους πολίτες της πόλης (ιερέας, γυμνασιάρχης, καθηγητές, δάσκαλοι, υπάλληλοι, έμποροι, καταστηματάρχες). Το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου 1943 στη θέση Πουρνάρι εκτελέστηκαν αυτοί οι πολίτες. Τη θηριωδία αυτή των Γερμανών γνώρισαν και οι Δραμεσοί. Το 1943 εκτελέστηκε η 18 χρονη Θεοδώρα Κύρκου Κύργιου. Στον τόπο που εκτελέστηκε υπάρχει μαρμάρινη πλάκα για να θυμίζει ότι στον Ιερό τόπο της Ελλάδας, τον πολιτισμένο και ιστορικό κάποτε πέρασαν οι βάρβαροι και απολίτιστοι Ούννοι.
Οι Αλβανοί Τσάμηδες συνεργαζόμενοι με τους Γερμανούς λεηλατούσαν τον ελληνικό πληθυσμό της Θεσπρωτίας.
Τα ξημερώματα της 27ης Ιουνίου 1944 οι αντάρτες του Ζέρβα με σκληρή μάχη που έγινε στο χωριό Μενίνα (σήμερα Νεράϊδα) κυριεύουν την Παραμυθιά και καταδιώκουν τους Γερμανούς και τους Τουρκοτσάμηδες. Η Παραμυθιά γίνεται με αυτόν τον τρόπο η πρώτη ελεύθερη πόλη της Ελλάδος στα χρόνια της Γερμανοϊταλικής κατοχής.
Ο Ζέρβας πήρε εκδίκηση για το θάνατο των 49 προκριτων της Παραμυθιάς όσο και για το θάνατο των κατοίκων του Κομμένου της Άρτας και των Λιγκιάδων των Ιωαννίνων.
Οι Αλβανοί Τσάμηδες καταδικάστηκαν ως εγκληματίες πολέμου και εκδιώχθηκαν από τη Θεσπρωτία. Οι Τουρκοτσάμηδες τώρα δέχονται τη δίκαιη τιμωρία τους. Η Θεία Νέμεση απέδωσε δικαιοσύνη. Όπως αναφέρει και ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης από το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας»
«Κείνοι που έπράξαν το κακό – τους πήρε μαύρο σύγνεφο.
Ζωή δεν είχαν πίσω τους μ’ έλατα και κρύα νερά.
Παππού δεν είχαν από δρυ κι από οργισμένο άνεμο
Ή μάνα μάνας που χορεύοντας
Να’ χει δοθεί στη λευτεριά του Χάρου!»
Η Παραμυθά τιμώντας τους νεκρούς της στον τόπο της θυσίας τους ανήγειρε μαρμάρινο μνημείο
Οι Αλβανοί Τσάμηδες καταδικάστηκαν ως εγκληματίες πολέμου και εκδιώχθηκαν από τη Θεσπρωτία. Οι Τουρκοτσάμηδες τώρα δέχονται τη δίκαιη τιμωρία τους. Η Θεία Νέμεση απέδωσε δικαιοσύνη. Όπως αναφέρει και ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης από το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας»
«Κείνοι που έπράξαν το κακό – τους πήρε μαύρο σύγνεφο.
Ζωή δεν είχαν πίσω τους μ’ έλατα και κρύα νερά.
Παππού δεν είχαν από δρυ κι από οργισμένο άνεμο
Ή μάνα μάνας που χορεύοντας
Να’ χει δοθεί στη λευτεριά του Χάρου!»
Η Παραμυθά τιμώντας τους νεκρούς της στον τόπο της θυσίας τους ανήγειρε μαρμάρινο μνημείο
Οι Γερμανικές Δυνάμεις είχαν πληροφορίες ότι στο χώρο κοντά στον Άγιο Νικόλαο, δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο της Δωδώνης στρατοπέδευσε στις 13.09.1944 το 3/40 Σύνταγµα του Γ. Αγόρου προερχόµενο από το Στρατηγείο που βρίσκονταν στα ∆ερβίζιανα. Το επιτελείο του Ζέρβα διέβλεπε και πληροφορούνταν την κατάρρευση των Γερµανών σε όλα τα µέτωπα, γι’ αυτό και ήθελε να βρίσκεται όσο γίνεται πιο κοντά στα Γιάννενα, για να καταλάβουν αυτοί πρώτοι την πόλη.
Οι Γερµανοί το πρωί της 14ης Σεπτεµβρίου µε αρκετές δυνάµεις και µε πυροβολικό χτύπησαν το Σύνταγµα, το οποίο αιφνιδιάστηκε. Όµως γρήγορα ανασυντάχθηκε και έδωσε τη µάχη του. Τα πολυβόλα σταµάτησαν τους Γερµανούς να προχωρήσουν προς τα χωριά και να τα κάψουν. Στη µάχη αυτή σκοτώθηκαν εφτά (7) αντάρτες και πέντε (5) άτοµα από τον άµαχο πληθυσµό. Με τον ερχοµό της νύχτας οι Γερµανοί επειδή κατάλαβαν ότι θα υπάρξει ενίσχυση και µε άλλες δυνάµεις ανταρτών έφυγαν και πάλι για τα Γιάννενα.
Στο χώρο έξω από το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου, που δόθηκε η µάχη, στήθηκε το 1974, το Ηρώο προς τιµή των αγωνιστών, που θυσίασαν τη ζωή τους για τη λευτεριά της πατρίδας.
Κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου, η τοπική κοινωνία τελεί μνημόσυνο στην ιερή μνήμη των πεσόντων στην μάχη αυτή.
Οι Γερµανοί το πρωί της 14ης Σεπτεµβρίου µε αρκετές δυνάµεις και µε πυροβολικό χτύπησαν το Σύνταγµα, το οποίο αιφνιδιάστηκε. Όµως γρήγορα ανασυντάχθηκε και έδωσε τη µάχη του. Τα πολυβόλα σταµάτησαν τους Γερµανούς να προχωρήσουν προς τα χωριά και να τα κάψουν. Στη µάχη αυτή σκοτώθηκαν εφτά (7) αντάρτες και πέντε (5) άτοµα από τον άµαχο πληθυσµό. Με τον ερχοµό της νύχτας οι Γερµανοί επειδή κατάλαβαν ότι θα υπάρξει ενίσχυση και µε άλλες δυνάµεις ανταρτών έφυγαν και πάλι για τα Γιάννενα.
Στο χώρο έξω από το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου, που δόθηκε η µάχη, στήθηκε το 1974, το Ηρώο προς τιµή των αγωνιστών, που θυσίασαν τη ζωή τους για τη λευτεριά της πατρίδας.
Κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου, η τοπική κοινωνία τελεί μνημόσυνο στην ιερή μνήμη των πεσόντων στην μάχη αυτή.
Στις ανταρτικές ομάδες του Ναπολέοντα Ζέρβα έδρασε στην Ήπειρο και στα χωριά της Δωδώνης καταρχήν ως νεαρός Αρχομανδρίτης και μετέπειτα πρώτα ως Μητροπολίτης Άρτας και στη συνέχεια ως Μητροπολίτης Ιωαννίνων. Στη συνέχεια, ως γνωστόν έγινε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών.
